විධාන රාජ්‍යය, නිර්බාධ රාජ්‍ය, සහ නියාමන රාජ්‍යය: අපි කොතැනද?

ලංකාවේ රාජ්‍ය ප්‍රතිසංස්කරණ පිලිබඳ ප්‍රතිපත්ති සංවාදය තුළ වැඩි ඉඩක් ගෙන ඇත්තේ රාජ්‍ය ආකෘතිය හෝ බලය බෙදීම හෝ මධ්‍යගත කිරීම පිලිබඳ සංවාදය මිස එහි  දර්ශනය, පටිපාටි, සහ අන්තර්ගතය ගැන නොවේ. එනම් පවත්නා රාජ්‍ය සහ ආණ්ඩු ආකෘතිය ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක් කොට පවත්නා තත්ත්වය කළමනාකරණය හෝ පවත්වාගෙන යාම පිලිබඳ සංවාදය ය. ආකෘතිමය සංවාදය නරක නැත. එහෙත් වඩාත් ගුණදායක, පලදායක, සහ යහපත් මානුෂීය ආණ්ඩුකරණයක් සඳහා එය ප්‍රමාණවත් නැත. එබැවින් මෙවර ලිපිය අපේ රාජ්‍යයේ හරයාත්මක භාවිතය සහ දිශානතිය සහිත අන්තර්ගතයක් පටිපාටියක් සකසා ගැනීම අරමුණු කරගත් එකකි. එය අපේ රාජ්‍ය පිලිබඳ ප්‍රතිපත්ති සංවාද පාර්ශවවලට වැඩදායක වේ යැයි සිතමි. පසුගිය සියවස තුළ රාජ්‍යයේ ස්වභාවය සහ භූමිකාව සැලකිය යුතු පරිවර්තනයකට භාජනය වී ඇත. ඊට දෘෂ්ටිවාදාත්මක වෙනස්කම්, ආර්ථික අර්බුද, සහ ගෝලීය ඒකාබද්ධතාවය බලපෑම් සහගත වී ඇත. වඩාත්ම බලගතු ආණ්ඩුකරණ මාදිලීන් අතර විධාන රාජ්‍යය (Command state), නව-ලිබරල් රාජ්‍යය (Neo-liberalstate), සහ නියාමන රාජ්‍යය (Regulatory State) විශේෂය. මෙම මාදිලීන්  වෙළඳපොළවල් සහ සමාජය සමඟ රාජ්‍යය අන්තර් ක්‍රියා කළ යුතු ආකාරය සහ ඊට අනුබද්ධ ආණ්ඩුකරණය පිළිබඳ විවිධ අවබෝධයන් පිළිබිඹු කරයි. එබැවින් මෙම ලිපිය ප්‍රධාන න්‍යායාත්මක සහ ප්‍රායෝගික දායකත්වයන් මත පදනම්ව ඒවායේ වෙනස්කම්, වාසි, සහ සීමා විවේචනාත්මකව පරීක්ෂා කිරීමේ මුල් පියවරකි.

විධාන රාජ්‍යය: මධ්‍යම සැලසුම්කරණය සහ රාජ්‍ය ප්‍රමුඛතාව/ආධිපත්‍යය 

විධාන රාජ්‍යයක ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් කෙරෙහි ඇත්තේ මධ්‍යගත රාජ්‍ය පාලනයකි. එහිදී  නිෂ්පාදනය, බෙදා හැරීම, සහ මිලකරණය තීරණය කරනුයේ රාජ්‍යය විසිනි. මෙම ආකෘතිය, වෙළඳපල අරාජිකත්වය හෝ අත්තනෝමතිකත්වය නොව සැලසුම්ගත සම්බන්ධීකරණය අරමුණු කර ගෙන ඇත (Nove, 1983). විධාන රාජ්‍යයේ ප්‍රධාන වාසියක් වන්නේ සම්පත් වේගයෙන් බලමුලු ගැන්වීමේ හැකියාවයි. මධ්‍යගත සැලසුම්කරණය කෙටි කාල රාමු තුළ මහා පරිමාණ කාර්මිකකරණය සහ යටිතල පහසුකම් ව්‍යාප්තිය සක්‍රීය කළේය (Gregory and Stuart, 2013). ඊට අමතරව, විධාන පද්ධති බොහෝ විට පූර්ණ රැකියා, ආදායම් සමානාත්මතාවය, සහ පොදු සේවාවන් සඳහා විශ්වීය ප්‍රවේශය වැනි සමාජ සුභසාධන අරමුණු සඳහා ද ප්‍රමුඛත්වය දෙයි.

කෙසේ වෙතත්, අවාසි ගැඹුරු ය. මධ්‍යම සැලසුම්කරුවන් දැඩි තොරතුරු සීමාවන්ට මුහුණ දෙන බව ෆ්‍රෙඩ්රික් හයෙක් විසින් අවධාරණය කරන ලද අතර, සමාජයේ විසිරී ඇති දැනුම මධ්‍යම අධිකාරියකට ඵලදායී ලෙස එකතු කළ නොහැකි බව තර්ක කළේය (Hayek, 1945). මෙය බොහෝ විට අකාර්යක්ෂමතාව, හිඟය, සහ සම්පත් වැරදි ලෙස වෙන් කිරීමට හේතු වේ. තවද, විධාන පද්ධති පුද්ගල නිදහස සහ ව්‍යවසායක දිරිගැන්වීම් මර්දනය කිරීමට නැඹුරු වන අතර, එය එකතැන පල්වීමට සහ නවෝත්පාදන ඌනතාවයට හේතු වේ (Kornai, 1992). විසිවන සියවසේ අගභාගයේදී බොහෝ මධ්‍යගතව සැලසුම් කරන ලද ආර්ථිකයන්හි බිඳවැටීම මෙම පද්ධතිමය දුර්වලතාවලට නිදසුන් වෙති.

 

නව-ලිබරල් රාජ්‍යය: වෙළඳපල කාර්යක්ෂමතාව සහ සීමිත මැදිහත්වීම

ඊට වෙනස්ව, නව-ලිබරල් රාජ්‍යය සම්පත් වෙන් කිරීමේ වඩාත් කාර්යක්ෂම මාධ්‍යයක් ලෙස වෙළඳපල යාන්ත්‍රණයන් අවධාරණය කරයි. මිල්ටන් ෆ්‍රීඩ්මන් වැනි ආර්ථික විද්‍යාඥයින්ගේ දැඩි බලපෑමට ලක් වුනු මෙම ආකෘතිය විසිවන සියවසේ අගභාගයේදී, විශේෂයෙන් මාග්‍රට් තැචර් සහ රොනල්ඩ් රේගන්ගේ නායකත්වය යටතේ ප්‍රමුඛස්ථානයට පත් විය (Harvey, 2005). 

රාජ්‍ය නියාමනය ඉවත් කිරීම, පෞද්ගලීකරණය සහ වෙළඳ ලිබරල්කරණය වෙනුවෙන් නව-ලිබරල්වාදී රාජ්‍ය මාදිලිය පෙනී සිටින අතර, රාජ්‍ය මැදිහත්වීම අඩු කිරීම කාර්යක්ෂමතාව සහ ආර්ථික වර්ධනය වැඩි කරන බවට තර්ක කළේය. ලෝක බැංකුවට අනුව, ප්‍රායෝගික සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ වෙළඳපල-නැඹුරු ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ඵලදායිතාව වැඩි කළ හැකි අතර විදේශ ආයෝජන ආකර්ෂණය කර ගත හැකි බවයි (World Bank, 1997). තවද, තරඟකාරිත්වය නවෝත්පාදනය පෝෂණය කරන අතර පාරිභෝගික තේරීම පුළුල් කරයි.

මෙම වාසි තිබියදීත්, නව-ලිබරල් මාදිලිය පුළුල් ලෙස විවේචනයට ලක්වෙමින් පවතී. එක් ප්‍රධාන ගැටළුවක්වන්නේ සමාජ අසමානතාවය උග්‍රවීමයි, මන්ද වෙළඳපල ප්‍රතිඵල බොහෝ විට වාසි ඇති අයට වාසිදායක වන බැවිනි (Stiglitz, 2012). සුභසාධන ප්‍රතිපාදන අඩු කිරීම නිසා අවදානමට ලක්විය හැකි ජනගහනය ආර්ථික කම්පනවලට නිරාවරණය විය හැකිය. එපමණක් නොව, ගෝලීය මූල්‍ය අර්බුදයෙන් (Crotty, 2009) පැහැදිලි වන පරිදි, අධික ලෙස නියාමනය ඉවත් කිරීම මූල්‍ය අස්ථාවරත්වයට හේතු වී ඇත. එසේම ලාභය ම හඹා යාම නිසා භාණ්ඩ හා සේවා බෙදා හැරීමේ දුර්වලතා, අසාර්ථකතා, දුර්ගුණ,  අත්තනෝමතිකතා, සහ නොසලකා හැරීම් ජනතා සුභසාධනය සහ අවශ්‍යතා අර්බුදයට ලක් කොට ඇත. එබැවින් වෙළඳපල ඵලදායී ලෙස නියාමනය කිරීමට සහ මහජන අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කිරීමට රාජ්‍යයට ඇති හැකියාව නව ලිබරල්වාදය මගින් අඩපණ කරන බව විචාරකයින් තර්ක කරයි.

නියාමන රාජ්‍යය: නීති, රෙගුලාසි, සහ අධීක්ෂණය හරහා ආණ්ඩුකරණය

නියාමන රාජ්‍යය යනු මහජන අධීක්ෂණයේ අවශ්‍යතාවය සමඟ වෙළඳපලවල කාර්යක්ෂමතාව සංසන්දනය කිරීමට උත්සාහ කරන අතරමැදි ආකෘතියක් නියෝජනය කරන්නකි. එය ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් සෘජුවම පාලනය කිරීමට වඩා, වෙළඳපල හැසිරීම මෙහෙයවීම සඳහා රාජ්‍යය නීති, රෙගුලාසි, ප්‍රමිතීන්, සහ ආයතන ස්ථාපිත කරයි (Majone, 1994). නියාමන රාජ්‍යයේ ප්‍රධාන වාසියක් වන්නේ ඒකාධිකාරයන්, බාහිර සාධක, සහ තොරතුරු අසමමිතිය ඇතුළු වෙළඳපල අසාර්ථකත්වයන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමේ හැකියාවයි (Baldwin, Cave and Lodge, 2012). සාධාරණ තරඟකාරිත්වය සහතික කිරීමෙන් සහ පාරිභෝගිකයින් ආරක්ෂා කිරීමෙන්, නියාමන රාමු මඟින් කාර්යක්ෂමතාව සහ සාධාරණත්වය යන දෙකම වැඩි දියුණු කළ හැකිය. ඊට අමතරව, ස්වාධීන නියාමන ආයතන භාවිතා කිරීමෙන් ප්‍රතිපත්ති විශ්වසනීයත්වය වැඩිදියුණු කළ හැකි අතර දේශපාලන මැදිහත්වීම් අඩු කළ හැකිය. කෙසේ වෙතත්, නියාමන රාජ්‍යයට අභියෝග නැතුවා නොවේ. නියාමන ග්‍රහණයට කාර්යක්ෂමතාව අඩාල කළ හැකිය (ස්ටිග්ලර්, 1971). තවද, අධික නියාමනය නවෝත්පාදනයට බාධා කළ හැකිය. එබැවින් නියාමන රාජ්‍යයේ කාර්යක්ෂමතාව ආයතනික ගුණාත්මකභාවය, විනිවිදභාවය, සහ වගවීම මත රඳා පවතී (Stigler, 1971). 

නියාමන රාජ්‍යයේ ප්‍රධාන වාසියක් වන්නේ ඒකාධිකාරයන්, බාහිර තත්ත්වයන් සහ තොරතුරු අසමමිතිය ඇතුළු වෙළඳපල අසාර්ථකත්වයන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමේ හැකියාවයි. නියාමනය නොකළ වෙළඳපලවලදී, ඒකාධිකාරයන් මතුවිය හැකි අතර එමඟින් තරඟකාරිත්වය අඩු වී පාරිභෝගිකයින් සඳහා ඉහළ මිල ගණන් සහ අඩු ගුණාත්මක භාවයට මග පාදයි. සාධාරණ වෙළඳපල තත්ත්වයන් සහතික කිරීම සඳහා නියාමන ආයතන සංගත-විරෝධී නීති, සහ තරඟකාරී ප්‍රතිපත්ති හරහා මැදිහත් වේ. සංගත-විරෝධී නීති (Anti-trust laws) යනු ඒකාධිකාරයන් වැළැක්වීම, තරඟකාරිත්වය ප්‍රවර්ධනය කිරීම, සහ සමාගම් වෙනත් ආකාරයකින් ආධිපත්‍යය දැරීමට ඉඩ ඇති වෙළඳපලවල පාරිභෝගිකයින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති නීතිමය රාමු වේ. ඒවා ඒකාධිකාරයන් (monopolies) හෝ කතිපයාධිකාර (oligopolies) හා සම්බන්ධ වෙළඳපල අසාර්ථකත්ව ආමන්ත්‍රණය කිරීම සඳහා නියාමන රාජ්‍යයන්ට ප්‍රධාන මෙවලමකි. ඒ හා සමානව, බාහිර කරුණු - පාරිසරික දූෂණය වැනි වෙළඳපල මිල ගණන් වලින් පිළිබිඹු නොවන පිරිවැය හෝ ප්‍රතිලාභ - බදු, ප්‍රමිතීන් හෝ නීතිමය සීමාවන් හරහා මෙම බලපෑම් අභ්‍යන්තරීකරණය කිරීමට රාජ්‍ය නියාමනය අවශ්‍ය වේ. ඊට අමතරව, එක් පාර්ශ්වයකට තවත් පාර්ශවයකට වඩා වැඩි හෝ හොඳ තොරතුරු ඇති විට (උදාහරණයක් ලෙස, මූල්‍ය හෝ සෞඛ්‍ය සේවා වෙළඳපොළවල), තොරතුරු අසමමිතිය සූරාකෑමට සහ අකාර්යක්ෂමතාවයට හේතු විය හැක. නියාමන රාමු විනිවිදභාවය වැඩි දියුණු කරයි, හෙළිදරව් කිරීමේ අවශ්‍යතා බලාත්මක කරයි, සහ අසාධාරණ භාවිතයන්ගෙන් පාරිභෝගිකයින් ආරක්ෂා කරයි. ගියන්ඩොමෙනිකෝ මැජෝන් (Giandomenico Majone) තර්ක කරන පරිදි, නියාමන රාජ්‍යය නිෂ්පාදනය සෘජුවම පාලනය කිරීමට වඩා නීති සහ ප්‍රමිතීන් සැකසීමෙන් “දුරින්” (at a distance) පාලනය කරයි, එමඟින් වෙළඳපල යාන්ත්‍රණවල කාර්යක්ෂමතාව ආරක්ෂා කරමින් වෙළඳපල අසාර්ථකත්වයන් නිවැරදි කරයි (Majone, 1994; Baldwin, Cave and Lodge, 2012).

තුළනාත්මක ඉදිරිදර්ශනය: ප්‍රධාන වෙනස්කම් සහ හුවමාරු කරගැනීම් 

ආණ්ඩුකරණය සහ ආර්ථික සම්බන්ධීකරණය පිලිබඳ ඉහත රාජ්‍ය මාදිලිවල ප්‍රවේශ මූලික වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වේ. විධාන රාජ්‍යය ධූරාවලි සැලසුම්කරණය (hierarchical planning) මත රඳා පවතී.නව-ලිබරල් රාජ්‍යය විමධ්‍යගත වෙළඳපොළවල් මත රඳා පවතින අතර නියාමන රාජ්‍යය රීති-පාදක අධීක්ෂණය මත රඳා පවතී. සෑම ආකෘතියක්ම කාර්යක්ෂමතාව, සාධාරණත්වය, සහ නිදහස අතර පැහැදිලි හුවමාරුවක් නියෝජනය කරයි.

විධාන පද්ධති සමානාත්මතාවය සහ සම්බන්ධීකරණයට ප්‍රමුඛත්වය දෙන නමුත් බොහෝ විට කාර්යක්ෂමතාව සහ නවෝත්පාදනය කැප කරයි. නව-ලිබරල් පද්ධති කාර්යක්ෂමතාව සහ වර්ධනය උපරිම කරයි, නමුත් අවදානම වනුයේ අසමානතාවය සහ අස්ථාවරත්වයයි. නියාමන පද්ධති මෙම අරමුණු සමතුලිත කිරීමට අරමුණු කරයි, නමුත් ක්‍රියාත්මක කිරීමේ අභියෝගවලට මුහුණ දෙයි. එබැවින්, මෙම ආකෘති අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් බැහැර විකල්ප ලෙස නොව ප්‍රායෝගිකව ඒකාබද්ධ කළ හැකි පරමාදර්ශී වර්ග ලෙස තේරුම් ගත යුතුබව ද අපට යෝජනා කළ හැකිය.

ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් සඳහා, ආණ්ඩුකරණ ආකෘතිය තෝරා ගැනීම ආයතනික ධාරිතාව, ඓතිහාසික සන්දර්භය, සහ සමාජ-ආර්ථික තත්වයන් අනුව හැඩගැසී ඇත. පිරිසිදු විධාන පද්ධති බොහෝ දුරට යල් පැන ගිය ඒවා වන අතර, නියාමනය නොකළ නව-ලිබරල්වාදය අසමානතාවය සහ අවදානම උග්‍ර කළ හැකිය. නියාමන රාජ්‍යය පොරොන්දු වූ රාමුවක් ලබා දෙන නමුත් ඒවා ඉටුකිරීමට ශක්තිමත් ආයතන සහ ආණ්ඩුකරණ යාන්ත්‍රණ අවශ්‍ය වේ.

උපායමාර්ගික රාජ්‍ය මැදිහත්වීම, වෙළඳපොළ යාන්ත්‍රණ, සහ ඵලදායී නියාමනය ඒකාබද්ධ කරන බහුමුහුන් ප්‍රවේශයක් සංවර්ධනය සඳහා වඩාත් සුදුසුය යන්න ඇතැම් විද්වතුන්ගේ මතයයි (Evans, 1995). මෙම ප්‍රවේශය “කාවැද්දූ ස්වයං පාලනයේ” “embedded autonomy” වැදගත්කම අවධාරණය කරයි, එහිදී රාජ්‍යය ස්වාධීන වන අතර සමාජ ක්‍රියාකාරීන් සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වේ. එවැනි ආකෘතියක් ස්ථාවරත්වය සහ වගවීම පවත්වා ගනිමින් ඇතුළත් වර්ධනයක් ප්‍රවර්ධනය කළ හැකිය.

නිගමනය

 විධාන, නව-ලිබරල් සහ නියාමන රාජ්‍යයන් පාලනයේ වෙනස් ආදර්ශ තුනක් නියෝජනය කරන අතර, ඒ සෑම එකක්ම තමන්ගේම ශක්තීන් සහ සීමාවන් ඇත. විධාන රාජ්‍යය සම්බන්ධීකරණය සහ සමාජ සමානාත්මතාවය ලබා දෙන අතර, එය අකාර්යක්ෂමතාවයෙන් සහ දෘඩතාවයෙන් පීඩා විඳිති. නව-ලිබරල් රාජ්‍යය වර්ධනය සහ නවෝත්පාදනය ප්‍රවර්ධනය කරන නමුත් බොහෝ විට අසමානතාවය සහ අස්ථාවරත්වය උග්‍ර කරයි. නියාමන රාජ්‍යය මෙම තරඟකාරී අරමුණු සමතුලිත කිරීමට උත්සාහ කරන නමුත් ආයතනික ධාරිතාව සහ පාලනයට අදාළ අභියෝගවලට මුහුණ දෙයි.

 සමකාලීන ගෝලීය සන්දර්භය තුළ, ඵලදායී පාලනයට ආකෘති තුනෙන්ම අංග ඒකාබද්ධ කරන ප්‍රායෝගික සහ සන්දර්භ-විශේෂිත ප්‍රවේශයක් අවශ්‍ය වේ. ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් සඳහා, ප්‍රධාන අභියෝගය වන්නේ වෙනස්වන ආර්ථික හා සමාජ තත්වයන්ට අනුවර්තනය වන අතරම කාර්යක්ෂමතාව, සමානාත්මතාවය සහ තිරසාරභාවය සමතුලිත කරන ආයතන නිර්මාණය කිරීමයි.

References (Harvard Style)

• Baldwin, R., Cave, M. and Lodge, M. (2012) Understanding Regulation: Theory, Strategy, and Practice. Oxford: Oxford University Press. 

• Crotty, J. (2009) ‘Structural causes of the global financial crisis’, Cambridge Journal of Economics, 33(4), pp. 563–580. 

• Evans, P. (1995) Embedded Autonomy: States and Industrial Transformation. Princeton: Princeton University Press. 

• Gregory, P. and Stuart, R. (2013) The Global Economy and Its Economic Systems. 6th edn. Mason: South-Western. 

• Harvey, D. (2005) A Brief History of Neoliberalism. Oxford: Oxford University Press. 

• Hayek, F.A. (1945) ‘The Use of Knowledge in Society’, American Economic Review, 35(4), pp. 519–530. 

• Kornai, J. (1992) The Socialist System: The Political Economy of Communism. Princeton: Princeton University Press. 

• Majone, G. (1994) ‘The rise of the regulatory state in Europe’, West European Politics, 17(3), pp. 77–101. 

• Nove, A. (1983) The Economics of Feasible Socialism. London: Allen & Unwin. 

• Stigler, G.J. (1971) ‘The theory of economic regulation’, Bell Journal of Economics, 2(1), pp. 3–21. 

• Stiglitz, J.E. (2012) The Price of Inequality. New York: W.W. Norton. 

• World Bank (1997) World Development Report: The State in a Changing World. Washington, DC: World Bank.